TANZİMAT DÖNEMİNDE TİCARET VE SANAYİYE BİR BAKIŞ


Tanzimat ilanından önce Osmanlı Devleti’nde her türlü ve sanat ve ticarette “gedik ve inhisar” sistemi yaygındı. Yani çeşitli imtiyaz hakları ve tekel olarak ticaret hakkı uygulanmaktaydı. Türk halkı bu sistemle ticaret alanında geçimini sağlayabiliyordu. Bu dönemde büyük tüccar Türklere “Hayriye”, Türk olmayan tüccarlara da “Avrupa Tüccarı” deniyordu.

 

İngiltere’de buhar gücünün makineye uyarlanmasının ardından meydana gelen Sanayi Devrimi 1815’ten sonra batılı devletlerde büyük bir araştırma dönemi başlatmış, ardarda buluşlar ortaya çıkmıştı. Batıdaki bu gelişim ve sanayi hareketlerine ayak uyduramayan Osmanlı Devleti, bir zamanlar ilerisinde olduğu ülkelerin gerisinde kalmıştır. Artık batıda, insan gücü ile yapılan ağır işler, buhar makineleriyle yapılmaya başlanmış ve bu sayede seri üretimin yolu açılmıştı.

 

Osmanlı’da özellikle tekstil sektöründe ve diğer alanlarda eski usul üretim devam etmekte ve batıyla teknoloji açısından ara gittikçe açılmaktaydı.

 

Gerek Tanzimat, gerekse Islahat Fermanı’nda İmparatorluğun sanayileşmesi ile ilgili hususlara yer verilmemiştir, Ancak Tanzimat Dönemi, devlet adamlarının sanayileşmenin farkında olmadığı söylenemez. 1838 yılında İngiltere’de Baltalimanı Ticaret Anlaşması’nı imzalamasıyla Osmanlı Devleti, serbest ticarete adım atmış, ancak bu anlaşmanın uygulanmaya başlamasının ardından Osmanlı ekonomisi büyük bir kriz ile karşı karşıya kalmıştı. Çünkü ecnebi mamullerin Osmanlı pazarına yerleşmesi kolaylaştı. Artık Avrupa’nın ucuz ve kaliteli malları, iç pazarı daraltmıştı. Osmanlı artık seri üretim ürünlerle rekabet edemez hale gelmişti.

Diğer taraftan Avrupa’nın gelişen sanayi ve çoğalan nüfus ham madde ve besin ürünlerine olan ihtiyacı artırınca Osmanlı İmparatorlu’ğu dış pazarlara açıldı. Ne var ki üretim iç ve dış pazar ihtiyacı karşılayamayınca yerli sanayi ham madde bulmak gibi önemli bir sorunla karşı karşıya kaldı.

Osmanlı Devleti, Tanzimat döneminde sanayileşme çabaları çerçevesinde yeni fabrikalar tesis etme faaliyetlerinin ardında çeşitli sebepler bulunuyordu. İslimye’de Yün kumaş fabrikasının kurulması konusuna ilişkin değerlendirmeler, bu çok boyutlu amaçları göstermesi açısından güzel bir örnek teşkil etmektedir.

1830’lu yılların sonlarında, Osmanlı ordusundaki askerlerin elbiseleri için gerekli olan yün kumaş, imparatorluk topraklarında kâfi miktarda üretilmediğinden, Avusturya ve Fransa’dan ithal edilmek zorunda kalınıyordu. Gerek ordunun ve gerekse halkın kullandığı bu kumaşlar için yılda yaklaşık 20.000.000-25.000.000 kuruş Osmanlı Devleti’nden mevcut ülkelere gitmekteydi. Yün kumaş üretimi Avrupa’da çarh (çark) aletleriyle yapılmakta ve bu çarklar vapur (buhar makinesi) kuvveti vasıtasıyla işletilmekteydi. Yeni teknolojiyle yüz işçinin yapacağı işi on beş-yirmi işçi rahatlıkla yapabildiklerinden, fabrika mamulleri daha düşük maliyetli olmaktaydı.

Osmanlı Devleti yün kumaş üretimi ile imparatorluk için pek çok fayda oluşacağını düşünmüş ve halk arasındaki yoksul ve işsiz birkaç bin kişinin yün kmuaş üretiminde istihdam edilerek, hem bir meslek edinmeleri ve hem de bu sayede geçimlerini refah içinde temin edebilecekleri imkânlara ulaşmaları sağlanacaktı.

 

Tanzimat Dönemi sanayi çalışmaları açısından iki döneme ayrılabilir:

  1. Dönem 1840)-1860 yılları arası,
  2. Dönem 1860-1876 yılları arası.

1840-1860 yılları arasında uzanan ilk dönemde devlet için ağır bastığı, yani devletin eskiden olduğu gibi ihtiyacı olan malları üretmek amacıyla fabrikalar kurma veya mevcutları modernize etme yoluna gittiği görülür.

Devletin bu girişimi, Batı’daki üretim usullerinin Osmanlı geleneksel üretim usulüne üstünlüğünün anlaşılmaya başlandığı bir döneme rastlamaktadır. Başka bir deyişle bu teşebbüs, Avrupa devletlerinin Osmanlı pazarlarını ele geçirmek için mücadele verdikleri bir sırada karşı tedbir olarak düşünülmüştür.

Bu konudaki belli başlı çalışmaları şöyle özetlemek mümkündür:

  • İslimiye’de II. Mahmut zamanında kurulan bir yün-iplik ve dokuma fabrikasının Avrupa’dan getirtilen modem makinelerle teçhiz edilerek Fabrika Müdürlüğüne de Avrupa’yı yakından, tanıyan Kamil Paşa’nın getirilmesi,
  • Muhtemelen 1840’lann ortasında üretime geçen, demir döküm ve dokuma atölyeleri ile bir tersaneden müteşekkil Bakırköy Sanayi Sitesinin kurulması,
  • Ordunun ihtiyacı olan demirden mamul araç-gereç ve silahların yapımı amacıyla Zeytinburnu Sanayi Sitesinin kurulması,
  • Yine ordunun kumaş ihtiyacını karşılamak gayesiyle 1843’de, İzmit çuha Fabrikası’nın kurulması,
  • Aynı şekilde 1840’ların ortasında faaliyete geçtiği zannedilen Hereke Dokuma Fabrikası’nın Avrupa’dan getirilen modern makinelerle donatılması,
  • Çubuklu Bor Fabrikasının kurulması,
  • -1842’de Balıkesir çuha fabrikasının üretime başlaması,
  • -Beşiktaş’ta bir demir dökümhanesinin kurulması,
  • -Varna yakınlarında on iki fırınlı demir dökümhanelerin kurulması,
  • 1846’da İzmir Kağıt Fabrikası’nın kurulması ve
  • -kumaş fabrikalarının ihtiyacını karşılayabilmek amacıyla 1852’de Bursa’da İpek İpliği Fabrikası’nın kurulması

 

Tanzimatçılar ekonomiyi içinde bulunduğu bu dar boğazdan kurtarabilmek amacıyla 1860’ların başından itibaren bir takım yeni tedbirler aldılar ki, bunları şu şekilde sıralamak mümkündür:

  1. İthal gümrüğünün arıtılması
  2. İmparatorlukta üretilen malların kalite, çeşit ve fiyatlarını görmek üreticilerin sorunlarını tespit etmek için İstanbul’da bir sergi açılması,
  3. Sanayinin ihtiyacı olan kalifiye eleman yetiştirmek için sanayi mekteplerinin açılması
  4. Islah Sanayi Konseyinin kurulması

 

Bir sonraki bölümümüzde Tanzimat devrindeki yurt dışı sergi ve fuarlara katılım ile ilgili bazı notlar düşeceğiz.

 

Kaynak: “TANZIMAT DÖNEMİ SANAYILEŞME POLITIKASI” (Rıfat Önsoy)

“Tanzimat Dönemi Sanayileşme Hareketinin Türkiye’de İşletmecilik Anlayışının Oluşumuna Etkileri Hereke Fabrikası ve Nizamnamesi” (Mehmet TOPAL,  Erkan ERDEMİR, Engin KIRLI)

Please follow and like us:
RSS
Follow by Email
Facebook
Facebook
Google+
Google+
http://pazarlar-girisimler-firsatlar.com/?p=603
YouTube
YouTube
Pinterest
LinkedIn
Instagram
TANZİMAT DÖNEMİNDE TİCARET VE SANAYİYE BİR BAKIŞ

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

RSS
Follow by Email
Facebook
Facebook
Google+
Google+
http://pazarlar-girisimler-firsatlar.com
YouTube
YouTube
Pinterest
LinkedIn
Instagram